AJEDREZA ALA EZ

Posted on

Decir lo que yo ahora estoy diciéndoles, puede suponer hacer apología a la violencia. Y la palabra democracia, hoy más que nunca, se ha convertido en un arma-escudo para proteger al poder que agrede.” –  Forest, 2002

Genero biolentziaren gaiari heltzeko, egungo harreman ereduari berari so egin behar diogu lehendabizi, gainbegirada hutsetik haratago joan behar dugu; sakonean zein harremanek determinatzen duten emakumeok bizi ditugun biolentzia eta erasoak, beraiek azaldu ahal izateko.

Zer da emakumeon kontrako biolentzia? Emakumeok emakume izate hutsagatik estrukturalki jasaten ditugun dominazioa, gutxiespena, mespretxua eta minusbaloratzea; eta nola ez, horrek berarekin dakartzan ondorio guztiak: soldata baxuak, lan baldintza negargarriak, feminizatutako lanen derrigorrezko betebeharra, gorputzen eta bizitzen gaineko erabakitze ezintasuna, antolaketa politikorako ezintasuna…

Sistema kapitalistaren ezaugarri nagusia biolentzia da, jatorrizko akulumazioaren sorreratik hasita, gainbalioa lortu edota kapitalaren erreprodukziorako beharrezko bitartekoak egituratzen dituenean aplikatzen duena; bera sustengatzeko ezinbesteko ekintza da indarkeria. Klase gizarte honetan, burgesiak ondo jokatu du genero sistema bere interesetara jartzen, probetxua atera dio sexuen araberako lan banaketari; are gehiago, berau erreformulatzeko gaitasuna erakutsi du.

Gurean oso argiak diren adibideak ditugu: zahar egoitzetako zaintzaileen egoera edota edozein garbitzaileren egoera, lan gogorrak eta lan baldintza txarrak. Sexuen araberako lan banaketak, feminizatutako lanak sortu ditu; klasean bertan, baita familietan bertan, zapalkuntza eta gutxiestea dakartza berekin. Feminizatutako lanek de facto jarrera zapaltzaileak dakartzate beraiekin, baina ez dugu beste aukerarik lan horiek onartzea baino.

Sexuen araberako lan banaketak azken urteotan bilakaera izan duen arren (aginte postuetako emakumeez ari gara) argi azaleratzen da auzia ez dela gainditu eta gaindituko: emakume agintari boteretsuek emakumea ez baitute askatzen, ez daukate interesik horretarako. Izan ere, beraien interesen kontra dago emakume langilea indartsuagoa eta boteretsuagoa izatea.

Adibide argia mahaigaineratzearren: zer egingo luke banketxe edota farmazeutika erraldoi bateko emakumezko agintariak bere langile emakumezkoen bizi baldintzen aldarrikapenen aurrean? Edota agintean dagoen gobernuburuak, edota itzaletatik agintzen duten emakumezkoek? Guk argi ikusten dugu, beraien klase interesei baino ez diete erantzuten, eta ondorioz, beraien hurrengo metaketa fasea prestatzeko aukera ikusten badute soilik egingo dute  bat emakumeon askapen borrokako aldarrikapenekin; aldarrikapen horren oinarrian aurpegi garbiketa (pink washing) hutsa dago izkutatuta.

Hala nola, denok indibiduo bakartu garen klase gizarte honek bortizki harremantzera garamatza. Nahi ala ez, ez dugu beste biderik ezagutzen; leiakortasuna eta norgehiagoka. Zerbait nahi/behar dugunean, lortzeko ezintasunak indarkeriaz jardutera garamatza, ez baikara gure bizitzen jabe; horregatik da ezinbestekoa gure antolatzeko beharra.

Erasoak zer diren esatea ez da erraza, oraingoan azaldu nahian hasiko garen arren, hau abiapuntua baino ez da izango. Erasoek, oro har, potentzialki sortu litezkeen gaitasunak ezabatzen ditu jasan dituenarengan. Eraso matxistek emakumeon gaitasunak suntsitzea lortzen dute: segurtasun falta, autonomia eza, beldurra, isolamendua, kikiltzea, hau da, pertsona osoa ez izatea.

Fokua urrunago jarriz gero, emakumeok bizi ditugun zapalkuntzak bi funtzio betetzen dituela ikusiko dugu: de facto, une honetan bertan gaitasunik gabeko pertsona izatera kondenatzea; eta etorkizunekoa, urte batzuen buruan klaserik, esplotaziorik eta zapalkuntzarik gabeko gizarte batean bizitzeko aukera zapuztea.

Hala ere, horrek ez dakar soilik emakume abstraktu baten suntsiketa; baizik eta ondoko emakume langile horren gaitasunen suntsiketa, eta beraz, langile klase osoaren gaitasunen suntsiketa.

Eraso matxistak zerrendatzen hasiz gero, amaigabea den hitz jarioari ekingo genioke: irainak, kontrola, irtenbiderik gabeko bideak, isolamendua, bakardadea, objektu-sexualizatzea, sexu-abusuak, etab. Baina botere burgesak eta horien instituzioetatik (hezkuntza, legedi, komunikabide edo herrialde antolaketak…) jasotzen dugun guztiak gure ondokoak ere erabil ditzake funtzio errepresibo eta erasotzaile hori betetzeko. Guk hemen eragin behar dugu, langile klasean bertan erasoek betetzen duten papera argi azaldtzeko eta errotik desagerrarazteko.

Erasoak errotik desagerrarazteko, lehenbizi, berauen sorburua zein den argitu beharko genuke, bestela sorgin gurpil berean erortzeko arriskuan egon gintezke eta. Bakoitzak besteekiko ezarri nahi duen sasi-boterea (indibidualista, indibiduala), itxuraz erreala dirudien arren, sakonagoa den botere harreman batean oinarritzen delako: harreman sozial kapitalistan. Emakumeari esleitu zaio dependentzia eta “zaurgarritasun” irudia. Irudi hau barneraino iritsi da, eta ondorioak dakartza emakumeongan: zeharo esplotablea eta esanekoa izatea.

Akaso, epaile batek, polizia batek edo irakasle batek boterea daukate, harreman sozial kapitalistaren baitan ez badago? Sakonean martxan dauden harremanek funtzio sozial osoa dute, harremantze sozial kapitalistaren baitan, bakoitza pieza bat da, bakoitzak beste bat akabatzeko/erasotzeko funtzioa betetzen du; noski, “zaurgarritasun” egoeran daudenekiko betetzen dira funtzioak (emakume, ume, migratzaile, ikasle…).

Ajedrezean bezala, norberak ez badu hil nahi bestea erasotu behar du, hori delako antolaketa sozialaren legea. Horrekin ez dugu ulermen okerretan erori nahi, ez gabiltza erasoak justifikatzen; kontrara, errealki gainditu ahal izateko botere harreman hauen ulerkeran sakondu behar dugula uste dugu: intuizio hutsetik haratago, sakonean betetzen diren kategoriak ondo ulertu behar ditugu. Ezin dugu soilik gure begiek eta senak hasieran ulertzen dutenean gelditu, botere harremanaren dimentsio guztiari so egin behar diogu; hots, produkzio modu kapitalistak eta honen harremantze ereduak etengabe ezkutatu nahi dutena azaleratzeari ekin behar diogu.

Beraz, produkzio eta erreprodukzio modu kapitalistak (txanpon beraren bi aurpegiak), emakumeon gorputzak eta bizitzak erabiltzeko zilegitasuna hartzen du, hau da, zaurgarriago den horrekiko gailendu, eta edozer egin dezake. Abusu edo bortxaketekin, uneko plazera lortu; diruaren kudeaketarekin, agitea bermatu; kolpe eta irainekin, indar-erakusketa egin; exigentziekin, kontrolaren gaineko adierazpena ziurtatu; baboseo/ligoteo ekintzetan, sexualitate/afektibotasunaren dominazioarekin… baina lortzen den bakarra klase barneko indarra ahultzea da.

Zapalkuntzari eta erasoei irtenbideak aurkitu behar dizkiogu. Momentu honetan, emakumeok gaitasunak eskuratzeari begira, baina etorkizun labur batean, emakumea subjektu politiko izateak klase osoari mesede egingo diolako.

Argi adierazi nahi dugu emakumea zapaltzen duten jarrera eta egoerek ze funtzio sozial betetzen dioten kapital harremanari: langile klasearen erreprodukzioa eta bizi baldintzen maila ahalik eta dominatuenak izatea.

Hori hala izanik, langile klasekook ondorioak pairatzen ditugu: lehena, klase batasuna ezinezko izateko baldintzak sortzea, bigarrena, klase potentziala hustea, eta beraz, klaserik gabeko gizarte baten ezintasuna, eta hirugarrena, “zaurgarritasun” maila handituz joatea, oso ikusgarria da hau bizi espazio marginaletan.

EZ DA EZ ETA BAIMENA

Azken urteetan geroz eta hedatuago dago “ez da ez” edo “no es no” erako leloak edonon ikustea. Horregatik, interesgarria iruditzen zaigun hausnarketa bat jarri nahi dugu mahaigainean, ekarpen zintzoa egiteari begira eta emakumeon zapalkuntzan aurrerapausuak emateari begira.

Jakin badakigu ajedrez jokoan murgilduta gaudela, jokoaren arauekiko zeharo menpekoak garela. Edozein mugimendu egiteko joko-arau horiek aukerak markatzen dizkigute: bai ala ez, aurrera ala atzera, orain ala gero. Baina kontua haratago doa. Ajedrezean irabazteko pieza guztiak kontuan hartu behar dira, eraso batek hurrengo erasoa dakar. Hipotetikoki askeak gara gure erabakiak hartzeko orduan, baina errealitatean joko-arau batzuetara egokitu behar gara. Zergatik esaten dugu baietz? Beldurrragatik, barkardadeagatik, momentuko beharrak asetzeagatik…? Eta ezetz?

Arazoa ez dago ezetz esate hutsean, baizik eta, horren hiru ondorio posibleetan: batetik, ezezkoa ez zaigunean onartzen; bestetik, ezezkoa emateko gai ez garenean; eta azkenik, onarpena ematen dugunean baina ez osotasunean.

Egitura legalek hau guztia birproduzitzen dute, erabakiak itxuraz baiezko edo ezezkoan kokatzen dira, interesik jarri gabe erlazioetan sakontzen. Azken urtean zoritxarrez, legediak eta mundu judizialak beste behin erakutsi digu legediak burgesei erantzuten diela: militarrak epaiketetan babesten, lehendakariek barkamenak epaileei agintzen… Hamaika ikusteko jaioak garenez, konturatu gara honezkero, botere judizialak zaurgarria dena ez duela babesten. Baina lege hauetan jaio gara eta berauek onartzea baino ez zaigu gelditzen, ez onartzeak kalte handiagoa eragiten baitigu momentuz.

Hortaz, burgesek beren interesetara dabilzkite legedia, harreman produktibo eta erreproduktiboak; horrela “zaurgarria” gehiago ahuldu dezakete beraien botere forma erreproduzitzeko. Izan ere, kapitalismoak produkzio maila handiena ahalik eta pertsona gutxienaren bitartez lortu nahi du, ahalik eta etekin handiena ateratzeko. Emakumeon soldatak baxuagoak direnean edota etxean lan egiten dugunean, familiarekiko dependentzia bermatzen du. Erlazio mota horiek kontuan izanik, emakumearen baimena ezin da norberaren erabaki asketzat ulertu, behar izanek eta dependentzia egoerak baldintzatuta baitago. Honez gain, sexismoak banaketa eta zaurgarritasun egoera hau are bortitzagoa izatea bermatzen du, norberak bere opresioan parte hartzea sustatzen du. Gainera, gizartearen gehiengoak lanordu luzeak jasan behar ditu biziraun ahal izateko (etxea, kotxea eta fakturak ordaintzeko). Ezinezkoa zaigu elkar ezagutzea, erlazioetan sakontzea eta gure arteko desio eta nahiak ezagutzea; pertsonak momentuko beharrak asetzeko kontsumitzen ditugu, azaleko etekin indibiduala ateratzeko.

Ezinezkoa da marko legalek biolentzia errotik ezabatzea, prebenitzea eta epaitzea; klase burgesaren interesen kontra doalako. Beraz, eraso eta egoera horiei guztiei aurre egiteko mekanismoak sortu behar ditugula uste dugu. Langile klasearen antolakuntza ezinbestekoa izango da erasoei erantzunak emateko. Urteetan zehar torturatu, kontrolatu, erasotu gaituztenak ezin dira gure aliatuak izan; eta gainera, ez dugu ahaztu behar, eurek sortutako legeak euren mesedetara formulatzen direla.

Horrez gain, gure arteko harremanak saretu, jarrerak eta harremanak birpentsatu, eta gure espazioak kontzientziatu behar ditugu. Alde batetik, erasotuei babesa, elkartasuna eta tresnak eskaini behar dizkiegu (klasea bere osotasunean erasotua delako) eta bestetik, sistema kapitalistaren baitan erasoen logikan eta horien ondorioetan sakontzen jarraitu behar dugu. Aurre egin ahal izateko egoera osotasunean ulertzea ezinbestekoa ikusten dugu.

Erasoak eta jarrera txikitzaileak egongo direla aurreikusten dugu, eta horretarako aldez aurretik egin beharreko lana dugu: erasoen gaineko protokoloak prestatzea. “Dena delako erasoa” gertatzen denean, egoerari zein irtenbide emango diogun pentsatu beher dugu. Horregatik, protokoloen gaineko lanketetan gogoetak egin behar ditugu, horiek ez daitezen kontu protokolario hutsean gelditu; gure harremantze ereduari kontrol mekanismoak jarri behar dizkiogu.

Gure helburuei erantzunez sortu behar ditugu protokolo hauek, benetako irtenbideak planteatzeko zaurgarritasun egoeran bizi den orori, hots, langile klase osoari.

Ajedrezean bezala, xake-mate. Partida amaitu da. Hamaikagarrenez hasiko gara. Beste zerbaitetara has gintezke.