EGINBEHAR HISTORIKOA ETA GAURKO HARREMANAK: Elkartasunean oinarritutako harremanak ehuntzearen beharraz

Azken helburuaren eta momentuko eginbeharren arteko harremana, hau da, teoriaren eta praktikaren arteko lotura, arazo bezala agertzen zaigu momentuko eginbeharrak edo interesak osotasunaren baitan ulertzeko gai ez bagara. Berehalako ekinbideak osotasunaren kontzientziaz, eta hortaz, azken helburuaren kontzientziaz antolatzeak klase kontzientziaren garapena eskatzen du. Klase kontzientziaz dihardugunean, ez gara pertsona indibidualek pentsatzen edo sentitzen dutenaz ari, ezta bere egoeraren jakitun izate hutsaz ere. Klase kontzientzia, langileriaren baitan, inguratzen duen errealitate osoaz jabetu eta bere eginkizun historikoaren kontzientzia egikaritzea litzateke. Hots, bere egoera objektibo komunetik klase sozial baten parte denaren errekonozimendua, eta horri jarraiki, esplotazio harremanekiko eta horiek sortutako ondorio sozialekiko dituzten interes komunen identifikazioa. Behin horiek aurrez aurre edukita langileriak ezin du menpeko duen, eta bere bizitza zorigaitzeko egiten duen errealitate honen gaindipenaren beharrezkotasuna ukatu edo honen gaindipena ez den beste interes komunik garatu. Lukácsek (1923) dioen bezala,

Al referir la conciencia al todo de la sociedad se descubren las ideas, los sentimientos, etc. que tendrían los hombres en una determinada situación vital si fueran capaces de captar completamente esa situación y los intereses resultantes de ella, tanto respecto a la acción inmediata cuanto respecto de la estructura de la entera sociedad, coherente con esos intereses; o sea: las ideas, etc., adecuadas a su situación objetiva.

Klase kontzientziaren garapena ezinbestekoa da, hura baita langileriaren heldutasun ideologikoa bermatuko duena, eta kapitalismoaren krisi momentuan langileriak bere interesen (langileria osoaren interesen) aldeko apustua azken muturreraino eramateko bermea. Hala ere, osotasuna antzematea, eta beraz, errealitatea den bezala ulertzea, langileriari eskuragarri bazaio ere ez da berehalakoan horrela ageri. Haatik, bananduta antzeman ditugu ekonomia, politika, kultura, harremanak, etab. eta bananduta antzemate horrek helburua bera begiztatzea eragozten digu: alde batetik, ekonomia guztiz despolitizatuta agertzen zaigu, klase sozialik gabeko, eta beraz, interes kontrajarririk gabeko ekoizpen prozesu gisa; bestetik, politika interesen arteko talka ematen den lekua litzateke, baina interes horiek, guztiz desekonomizaturik, partidu politiko eta aktore sozial desberdinen arteko talka bezala ageri zaizkigu; azkenik, esparru soziala norbanakoen arteko harremanek osatuko lukete, guztiz despolitizaturik eta desekonomizaturik agertzen diren egunerokotasuneko harreman anitzek.

Horrela, gure arteko harremanen inguruan hausnartu izan dugunetan, horiek modu isolatuan ulertu izan ditugu; besteekin gure nahi edo borondatearen ondoriozko loturak garatuko bagenitu bezala, eta hala, determinaziorik izango ez balute bezala bururatzen zaizkigu. Horiek lantzerako orduan ere norbere interesetatik abiatuta irudikatu ohi ditugu besteenganako garatu beharreko harremanak, nahiz eta zenbaitetan kolektiboaren onbeharra mahai gainean jarrita izan. Kolektiboak konpartitutako interes horiek “onak” izan arren, kolektibo horren muturreko helburuari erreparatu gabe diseinatu dugu besteenganako izan beharreko jokamoldeen gida. Harreman “osasuntsuagoak” aldarrikatu izan ditugu, eta “osasuntsu” horrek momentuko gure egoera pertsonalari erreferentzia egiten zion.

Gure artean harreman osasuntsuak eta babesguneak izatea beharrezkoa dugu bizi dugun errealitate miserable honetan: besteek gu eta guk besteak errespetuz tratatzea ezinbestekoa da, goibel gaudenean entzungo gaituen laguna ondoan izatea garrantzitsua den bezala. Harremanen afera, ordea, hortik haratago ere birpentsatzearen beharra agertzen zaigu begi-bistan; garatzen ditugun harremanekin errealitate kapitalista erreproduzitu edo betikotu baino, berau suntsitzea badugu helburua bederen. Sistema kapitalistaren erreprodukzioa kolokan jartzen ez duten harremanak baino, hori gainditzeko baldintzak garatuko dituzten harremanetan pentsatzea beharrezko ariketa dugu. Klase identitatea garatzeko prozesu kultural gisa, eta elkartasun kultura baten oinarri bezala pentsatzeko aukera ematen digute gure arteko harremanek.

Egungo testuinguruan garatzen ditugun harremanen nolakotasunaren inguruan pintzelada batzuk emanaz abiatu genuen bloga hilabete batzuk lehenago (Zu ta biok adiskide? Zeren truke? eta Gure arteko norgehiagoka arrazionaletik ekintza politiko arrazionalera) Orduantxe esan genuen bezala, errealitate kapitalistan gure harremanek ere forma kapitalista hartzen dutenez, errealitate horren interesetara, edo zuzenago esanda, errealitate horren jabe den klase sozialaren interesetara eginak daude. Besteekin garatzen ditugun harremanek burgesiaren interesei erantzun beharrean gure interesei erantzuteko bide-orria marraztea dagokigu halabeharrez. Hala ere, eginbehar hori ez zaigu modu zuzenean agertzen, izan ere, burgesiaren interesak interes unibertsalez mozorrotuta agertzen zaizkigu, eta klase kontzientzia garatzeko aukera oztopoz betea. Klase kontzientzia garatzeko oztopo nagusia Lukácsek dioenez, errealitatea kosifikatuta agertzen zaigula da. Kosifikazioaren ideia, merkantziak izate sozialaren kategoria unibertsal bihurtzean, estruktura sozial bat ezartzen duenarena da, pertsonen objektibitate eta subjektibitatean eraginez. Horrela, merkantziaren estruktura orokorrak norbanakoaren jarreretan eragiten du, eta horren kontzientzia egitea zailtzen du. Gure artean garatzen ditugun harremanak ere kosifikatuta agertzen zaizkigula ulertzeko, merkantziak (bere izaera misteriotsuarekin) harreman sozialak objektuen arteko harreman gisa irudikatzen dituenaren ideia garrantzitsua da. Aipatutako sarreretan azaltzen genuen legez, harreman sozialek merkantzia forma hartu eta gizakiarengan dominazioa gauzatzen dute, gizakiari bereak ez zaizkion lege propioen gisan. Horrenbestez, osotasuna antzeman ezinda, inguratzen gaituena zatituta nabari dugula esaten genbiltzan; izan ere, krisi egoeran proletalgoaren bizi baldintzak larritzen doazen heinean, dominazioaren iturria eta errealitatearen osotasuna bera ere ulertzea eskuragarriagoa den arren, burgesia bere baliabide guztiekin (komunikabideak, zientzia burgesaren diziplina ezberdinak, etab.) etengabe saiatzen da hori saihesten.

Menperatzailearen interesak gure interes indibidualak bailiran bizi ditugu, hain oinarrizkoa den askatasun nahia ere modu horretan antzematen dugularik. Azkenerako, eskuratu nahi duguna askatasuna dela esan badezakegu ere, askatasuna gizarte burgesean modu guztiz indibidual eta faltsu batean azaltzen zaigu, “askatasuna jarrera bat da, ezin da lapurtu” bezalako baieztapenetan islatuz askatasun burgesaren falazia bera. Baieztapen idealisten baitan ezkutatzen dena askatasuna eskuratzeko ezintasun erreala da, esplotazioan oinarritzen den sistema batean askatasuna askatasun eza baita, eta ez borondate pertsonalari loturiko jarrera bat. Askatasun indibiduala kontzientzia burgesean besteenganako askatasuna da, berekoikeriak eta egoskorkeriak gidatutako askatasuna, eta horren aldarri itsuak berez ukatzen digu askatasun errealerako aukera. Baina horrekin ez dadila ulertu ustezko gizarte komunistan norbanakoaren askatasunari uko egingo zaionik, gizaki bezala “osoki” errealizatu ahal izateko askatasunaren berme bakarra baita.

Askatasuna forma erreal batean garatzeko aukera emango diguten harremanetan pentsatzea dagokigu, eta beraz, askatasun hori lortzeko antolakuntza gaitasuna ahalbidetuko diguten elkarrekiko loturetan. Lukácksek dioen bezala, askatasuna lortzeko borondate kontzienteak berau lortzeko beharrezko pausuen egikaritze kontzientea izan behar du. Aske izateko bidea, hortaz, ongizate kolektiboaren maila gorena eskuratzeko elkartasun antolatua litzateke, halabeharrez, nahi indibidualak alde batera utzi eta gure bizien gaineko kontrola eskuratzeko antolakuntza eskatzen duena. Horretarako, gure arteko harremanen gaineko kontrola eskuratzea beharrezkoa da, garatzen ditugun harremanek elkartasunarekiko daukagun pertzepzioan eragiten baitigute. Izan ere, harremanen aferak berebiziko garrantzia dauka kapitala gainditzeko borrokan, harremantzeko moduak determinatuko baitu gure antolakuntza gaitasuna eta garatzen joango garen kultura propioa. Horrekin batera, garatzen dugun gaitasun horrek ahalbidetuko digu klase kontzientziaren garapena. Gure harremanen gaineko kontrola eskuratzea, beraz, bigarren mailako kontua izatetik urrun, proiektu politikoaren ardatz garrantzitsuenetarikoa da.

Gure jarduna burgesiaren boterearekiko aurkaritzan kokatu behar dugu, langileriaren posizioa burgesiaren boterearekiko antagonismoan definitzen baita, eta bide horretan, burgesiarekiko indar korrelazioan gure posizioa hobetzeko forma gisa zaintza eta elkartasunean oinarritutako harremanak garatzea beharrezkoa da. Hots, askatasun faltsu baten izenean lotura estuetatik ihes egin beharrean, askatasunaren izenean langileon komunitate politikoa eraikitzeko kideon arteko harreman konprometituak garatu eta hauekiko konpromisoa handitu behar dugu.

Zaintza eta elkartasuna lirateke harreman horien oinarriak, harreman sozial kapitalisten subertsio efektiboa ahalbidetzeko bermeak. Langileria errealitate miserable batean preso etsipenean ito baino, bere aspektu iraultzaileari erreparatu behar diogu, hau da, bere antolakuntza gaitasunari eta errealitatea gainditzeko daukan aukera objektiboari. Horretarako, proletalgoaren bizi baldintzak, eta hortaz, antolakuntza gaitasuna hobetzeko ekinbide antolatu eta kontzientea garatu beharra daukagu. Hala, gure arteko etsaitasun eta traizioak gainditu eta klase batasunaren aldeko apustua egitea beharrizan gisa azaltzen zaigu: zapalduta gaudenon arteko elkartasun kultura garatzea eta horri loturiko harreman eredua entseatzea dagokigu.

Harremanen esfera indibiduala alde batera utzi eta kolektiboaren beharrei erantzungo dien harremanak pentsatu behar ditugu, hots, nahi indibiduala helburu kolektiboarekiko kontzienteki subordinatu. Horretarako, ezin dugu forma abstraktuan dependentzia ukatu, eta horren ordez, dependentziaren antolaketa osasuntsuan pentsa dezakegu, ongizate kolektiboa ipar duena eta elkartasunean oinarrituko dena. Horrez gain, askatasun erreala soilik forma kolektibo eta antolatuan lor dezakegunez, askatasun indibidual burgesa eskuratzeko nahia alde batera utzi eta askatasun erreala lortzeko prestutasun kolektiboa lehen lerroan jartzeak, halabeharrez, kolektiboarekiko eta antolakuntzarekiko dependentzia sortzen digula ulertzea beharrezkoa dugu.

Ezinbestekoa da, hortaz, harremanak proiektu politikoari zuzenean loturik ulertzea eta modu integral batean lantzea. Gure hautua langileriaren antolakuntza politikoa izanik, hautu horretan dago besteekiko garatu behar duguna. Izan ere, akats larria litzateke antolakuntza forma bera eta antolatzearekin lortu nahi duguna bananduta ikustea, antolakuntza bera baita (bere forman bertan ere, sortzen duen balio sisteman, eratzen duen kulturan…) helburua lortzeko tresna. Sarritan bitartekoak helburuetatik bananduta ikusi ohi ditugu, kanpo harreman bat izango balute bezala, baina bitarteko bakoitzak helburu jakin bat lortzea ahalbidetuko digu, eta bitarteko jakin batek ez du, sarritan pentsatzen den eran, edozein helbururu erdiesteko balio, edo alderantziz, edozein bitartekok ez du helburu jakin bat lortzeko gaitasunik. Haatik, harreman eredu berri bat pentsatzeak gure azken helburuarekiko kontzientzia eskatzen digu. Garatzen dugunak gure helburu politikoarentzat bitarteko bezala balio izateko harreman horrek berak eraman beharko du bere baitan helburu politiko hori lortzeko baldintza.

Azkenik, askatasunaren eta antolakuntzaren artean agertzen den diziplinari heldu behar diogu gure harremanen oinarri gisa, hura delako askatasun horretara bidean lehenengo pausua. Esan dugun bezala, jardun kontziente eta kontsekuentea eskatzen du aurretik dugun erronkak, eta beraz, diziplina gure bizitzako esparru guztietan aplikatzea eta egiten dugunaren ondorioei erreparatzea ezinbestekoa izango dugu bidean.

Harremanak osotasunaren baitan ulertu eta horien gaineko kontrola eskuratzea lehentasunezkoa agertzen zaigu klase kontzientzia garatzeko, eta elkartasuna oinarri etikoa izanik zaintzan oinarritutako harreman komunitarioek gorpuztuko duten gizartea eraikitzeko.