LANAREN ERREPRODUKZIO SOZIALA ETA LANGILE KLASE GLOBALA. TITHI BHATTACHARYAREN ARTIKULUAREN AIPAMEN KRITIKOA

Tithi Bhattacharyren How no to skip class: social reproduction of labor and global working class [Nola egin klaseari uko ez egiteko: lanaren erreprodukzio soziala eta langile klase globala] artikulua, 2017an Viewpoint magazine aldizkarian argitaratu zuen Tithi Bhattacharyak: https://www.viewpointmag.com/2015/10/31/how-not-to-skip-class-social-reproduction-of-labor-and-the-global-working-class/.

Tithi Bhattacharya Purdure Unibertsitateko ikasketa globalen zuzendaria da eta hark idatzitako liburu esanguratsuena The sentinels of culture: class, education and the colonial intelectual in Bengal dugu [Kulturaren zentinelak: klasea, hezkuntza eta intelektual koloniala Bengalen]. Justiziaren aldeko aktibista sozial gisa ezaguna, bai bere komunitate lokalean, bai maila nazional zein internazionalean ere, azken urteetan ezaguna egin da Nancy Fraser eta Cinzia Arruzza-rekin batera idatzitako %99aren aldeko feminismorako manifestuaren harira.

Gaur egun langile klasearen erreprodukzioaren eta honi estuki loturik agertzen den lan banaketa sexualarena indarrean dagoen eztabaida garrantzitsua da. Hainbat feminista garaikidek erreprodukzio eta produkzioaren arteko banaketa espazial bat existitzen dela defendatu dute, bata etxeko eremura eta nagusiki emakumeen lanera eta, bestea, soldatapeko lanaren eremura –lantokira – mugatuta daudelarik. Bereizketa hau da, haien aburuz, etxeko lanen gutxiespenarekin batera, emakumeen zapalkuntza sortzen eta “erreproduzitzen” duen oinarria. Teoriko feminista askok erreprodukzio lan hauen ordainketa proposatzen dute honen balorizaziorako bide bezala. Beste batzuek, aldiz, gizonek euren gain hartu beharra aldarrikatzen dute (kasik hautu indibidualean kokatuz aldaketa). Martxoaren 8a gertu izanik, etxeko eta erreprodukzio lanen inguruko eztabaidak Euskal Herrian ere lehen lerroa hartu duela dirudi, eta gai garrantzitsua izanik, erantzun beharreko zenbait galdera proposatzen dizkigu. Besteak beste, nola kontrolatzen du kapitalak lantokitik haratago lan indarraren erreprodukzioa eta ze inplikazio politiko ditu honek?

Galdera honi erantzuten saiatu ziren nolabait hainbat marxista 70eko hamarkadan ere, feminismoaren eta marxismoaren artean eman ziren eztabaida nagusietako baten protagonista bilakatuz: etxeko lanen inguruko eztabaida hain zuzen ere. Lise Vogelen Marxismoa eta emakumearen zapalkuntza [Marxism and the opresion of women] (1983) berriki berreditatutako testuan, esaterako, Vogelek, emakumearen zapalkuntza azaltzeko marxismoaren marko teorikora jo behar dela argudiatuz, teoria “unitarioa” proposatzen du erreprodukzio sozialaren perspektiba batetik. Etxeko lanen berrikuspena [Domestic Labour revisited] (2000) testuan, beharrezko lanaren birdefinizio bat proposatzen du, lan indarraren erreprodukziorako prozesuak ere bertan txertatzeko:

Necessary labor has, I argued, two components. The first, discussed by Marx, is the necessary labor that produces value equivalent to wages. This component, which I called the social component of necessary labor, is indissolubly bound with surplus labor in the capitalist production process. The second component of necessary labor, deeply veiled in Marx’s account, is the unwaged work that contributes to the daily and long— term renewal of bearers of the commodity labor power and of the working class as a whole. I called this the domestic component of necessary labor, or domestic labor.

Erreprodukzio sozialaren teoriaren (hemendik aurrera EST) oinarri teorikoetako bat bezala identifika dezakegu Lise Vogelen ekarpena, batzuk ESTren hasierako lan gisa identifikatzen dutena. Tithi Bhattacharyak kritika-gai dugun testuan proposatzen dituen zenbait ideien jatorri gisa ulertzeko baliagarri izango zaigu, behintzat. Estatu Batuak eta Kanadatik heltzen den EST berritu eta indartu baten aurrekari gisa agertzen da, hortaz, 70eko hamarkadako eztabaida hura.

Azken hamarkada honetan eta 2007ko krisiaz geroztik, langile klasearen bizi baldintzak okerrera egin dute, ofentsiba kapitalistaren aurrean atzera pausuak emanez. Honek azken urteetan indarra hartzen zebiltzan politika identitarioen baliogabetzea agerian utzi du. Teoria zaharrak berrasmatzen eta birdefinitzen ari garen garai hauetan kokatzen da ESTren berkontzeptualizazioa eta eztabaida, batez ere, teoria anglosaxoian. Baldintza materialen proletarizazioak ekarri duen marxismoaren berrindartzearen ondorio gisa kokatzen ditugu bai langile klasea berriz ere klase borrokaren subjektu gisa kokatzea eta, era berean, eztabaida hauek berriz ere mahai gainean izatea.

Neoliberalismoak langile klasearen “barne konfiantza” suntsitzea lortu duen testuinguruan kokatzen du Bhattacharyak (2017) bere analisi eta proposamena. Langile klase osoaren aurkako klase guda bezala ulertuta, neoliberalismoak elkartasun kulturak zein komunitateak apurtuz, klase jarraikortasun eta memoriaren funtsezko sentimenduak ezabatzea lortu duela argudiatzen du. Hala, banandutako langile klasearen aurrean, ulerkera dinamikoago bat proposatzen du.

Lanaren banaketa soziala modu orokortuan nola ematen den ongi ulertzeak soldatapeko harremanak espazio ez-asalarizatuak ere determinatzen dituela antzematea dakar. Erreprodukzio sozialaren teoriak determinazio honen nolakotasuna aztertzeko baliagarriak diren gakoak eman ditzakeela defendatzen saiatuko da autorea testuan zehar, eta aipatutako korronte honen erronka teorikoa erreprodukzioaren eta bizi produktiboaren arteko harremana ulertzean datzanez, honi modu zuzenean heltzeko, ikerketa materialista historiko batetik abiatzeko beharra azaltzen du. Izan ere, kapitalismoaren baitan soilik ematen den politikaren eta ekonomiaren arteko bereizketak soldata-formaren naturalizazio bat dakar, eta horrela, antzemanezin gelditzen zaigu truke esferatik kanpo gertatzen den menperatze-desjabetze prozesua.

Langileek lanpostua uzten duten unetik kapitalak beraien erreprodukzioaren gaineko kontrolari uko egiten dienaren ideia, produkzioa eta erreprodukzioa bi esfera banandu bezala ulertzearen akatsetik ondorioztatzen da autorearen ustez. Produkzio eta erreprodukzio esferen bereizketaren ideiarekin apurtu, eta kapitalak langileon erreprodukzioaren kontrola gauzatzeko daukan moduari erreparatzeko beharra azaleratzen du. Alde batetik, balioaren produkziorako espazioak, eta bestetik, lan indarraren erreprodukziorako espazioak kapitalismoak bere burua sostengatzeko dituen forma historiko zehatzak direla zehazten du. Marxek sistemaren erreprodukzio sozialaz hitz egiten duenean, produkzio moduaren baldintzen erreprodukzioaz ari da, beraz, konektaturik dagoen osotasun bezala ulertzen denean […] ekoizpen prozesu sozial bakoitza, aldi berean bere erreprodukzioa prozesua da. Merkantzien produkzioaren prozesuak, merkantziez gain, kapital harremana produzitu eta erreproduzitzen du: bere lan indarra saltzera behartuta dagoen langilea alde batetik, eta langilea esplotatuz gainbalioa eskuratzen duen kapitalista bestetik. Izan ere, erreprodukzioak gizarte kapitalistan, pertsonen sorrera eta biziraupena baino askoz gehiago suposatzen du, kapital harremanaren erreprodukzioa baitakar bere baitan.

Testuaren helburua, langileok lanpostutik kanpo dugun “existentziaren” eta kapitalaren kontrol zuzenean lan esparru produktiboan dugun esperientziaren arteko harremana argitzea da. Baina Tithi Bhattacharyak EST langile klasearen metodologiarako zein estrategiarako marko teoriko gisa planteatzen du, eta egia esan, testua lan indarraren erreprodukzioak dituen inplikazioak ulertzeko bereziki baliogarria den arren, bere lerroetan zehar zaila da EST korronte teoriko eta politiko gisa zer den ongi ulertzea eta hemen lerrokatzen diren autoreen proposamena zein den argudiatzen duen azalpen artikulaturik topatzea ere. Oinarrian, ideia interesgarriak plazaratzen dituela azpimarratzen dugun arren, gaiaren itzulpen politikoari begira zenbait hutsune topa ditzakegu proposamenean. Hau da, kapitalak langileengan gauzatzen duen kontrola prozesu osoaren baitan ulertu behar bada eta ez soilik produkzio momentuan, zein da etsaia lehiatzeko eta garaitzeko hartu beharreko antolakuntza forma?

Alde batetik, testuak etengabe nabarmentzen du kapitalismoak produzitu eta erreproduzitzen dituen harreman sozialak gainditzeko subjektu iraultzailea langile klasea dela. Azken hamarkadetan emandako langile klasearen “desitxurapen” teoriko zein politikoaren aurrean, langile klasea subjektu iraultzaile bezala kokatzearen beharrizan inmediatoa azpimarratzen du. Ordea, testuan errepikatzen da klase borrokan posizioak irabazteko beharrezkoa dela langile klase kontzeptuaren zabalpen bat egitea, soldatapeko langileetatik haratago eramanez, baina zein ulerkeraren zabalpena? Marxek eta marxismo iraultzaileak betidanik jo dute langiletzat bere biziraupena bermatzeko lan indarra saltzea besterik ez duen pertsona oro, izan ikasleak, etxeko lanak egiten dituzten emakumeak, pentsionistak, etab., beraz, ez da kontzeptu berria, inondik inora, langile klasearen ulerkera hau.

Bhattacharyak, langile klasea desberdintasunen eta elkartasunaren ulerkera materialista batean oinarritzeko beharra aldarrikatzen du. Hau da, momentu historiko bakoitzean langile klasea modu desberdinean produzitzen dela ulertu behar dela. Hala, klase borroka langileen erreprodukzio sozialaren kalitate eta bolumena determinatzen duen funtsezko elementu gisa ulertzeak, klase baitako desberdintasunaren nozio marxista ulertzea ahalbidetzen digula.

Bere ustetan soldata harremana ez da “kontratu harreman” soilera mugatzen, eta aldiz, soldata harremana da kapitalismoan gainbalioaren erauzketak hartzen duen forma ekonomikoa. Honi loturik edo honek determinaturik moldatuko dira gainerako harreman sozial guztiak. Zapalkuntza kategoriak, beraz, gainbalioaren produkzioarekin batera produzituak dira, eta hori ulertzea funtsezkoa da. Desberdintasunen analisi honekin ados gauden arren, elkartasunari dagokionez zenbait duda sortzen zaizkigu. Dioenez klase elkartasunaren hariak birformulatuak izan behar dute, batzuetan lantokian eta besteetan bertatik kanpo, langile guztientzako “zibilizazio portzioa” handituz. Ez du aldiz, elkartasun horren artikulazioaren nolakotasunaz hitz egiten, baina adierazte du balorizazio prozesuak asetzen ez dituen “beharrizan” horiek betetze aldera artikulatu behar dela. Langile elkartasuna langile klasearen interesen baitan antolatu behar da, eta beraz interes burgesarekiko antagonismoan. Hau da, langile klasearen interesak muturreraino eramateko borondatea artikulatu behar du, eta ez da “erreprodukzioaren esparruan agertzen diren zenbait borrokekin bat egitera” mugatzen.

Bestetik, kapitalismoan erreprodukzioa klase gatazkaren esparru bat dela argudiatzen du, langilearen erreprodukzioa era berean kapitalaren produkzio eta erreprodukzioaren faktore bat delako. M. Lebowitzen azterketatik abiatzen da azaltzeko langileak bere burua erreproduzitzeko behar dituen kontsumo artikuluen estandarra aldakorra dela klase borrokak determinatzen duelako, hau da, momentu historiko bakoitzean langile klaseak indar korrelazioan duen posizioak bere erreprodukzio beharrak determinatzen ditu. Honek barne kontraesana sortzen dio kapitalari, alde batetik lan indarraren balioa minimoetan mantentzeko honen erreprodukziorako bitarteko gutxi behar izatea komeni zaiolako eta bestetik, bere helburua lortzeko (gainbalioaren etengabeko erauzketa) sorturiko merkantzia berrien kontsumoa beharrezkoa zaiolako. Langilea kapital-lan harremanean bere bizitza erreproduzitzeko daukan beharragatik sartzen da. Kapitalaren produkzioa eta lan indarraren produkzioa bi momentu desberdin izan beharrean, bi helburu desberdin direla dio: gainbalioaren erauzketa eta langilearen beraren garapena hurrenez hurren. Kapital totalaren zirkuitu inmediatotik kanpo agertu baina honentzat oinarrizkoa den beste zirkuitu bat ere badagoela dio Lebowitzek, lan indarrarena. Baina biek kapital totalaren zirkuitua osatzen dutela. Kapitalaren prozesua kapitalaren balorizaziorako existitzen da eta ez langilearen erreprodukziorako, beraz, langileak kapital-lan harreman honetan sartu beharra daukan momentutik, “behar duena faltatuz” erreproduzitu beharra dauka, eta beraz, klase borrokaren forman txertatzen da harreman honetan.

Bhattacharyak adierazten du kapitalak ekoizpen esferaren gaineko kontrol totala daukala, erreprodukzioaren esferan, aldiz, kontrol hori mugatua dela eta beraz, klase borroka erreprodukziora zabaltzea beharrezkotzat jotzen du, kontrol falta horrek sortzen dituen aukerengatik. Pertsonok, norbanako mailan edo kolektiboki, inposatua den orden sozial hori ukatuz, gure bizien gaineko kontrola hartzeko saiakera intuitibo batzuk egiten ditugu, erreprodukzioari dagozkionak batik bat. Hau da, gure erreprodukzioa ematen den modua (lan indarraren erreprodukzio gisa) gainditzeko saiakerak daudenez, klase borrokaren espazio politikoaren berkonfigurazio bat proposatzen du lantokitik haratago. Argiago azaltzeko, langile klasearen definizio zabalago baten beharraren eskutik, klase borrokaren espazio zabalago baten ulerkeraren beharrezkotasuna jartzen du mahai gainean. Begi bistan kapitala “kapital anitzen” multzo gisa agertzen zaigun arren, kapital orokor gisa ulertu eta horrela borrokatu behar dela dio Bhattacharyak. Mugimendu sozial eta politiko oro, langile klasearen bizi baldintzen hobekuntzara bidean, edo kapitalaren boterea desafiatzen duen heinean, klase borrokaren aspektu gisa kontsideratu behar dela dio.

Ez da ageri, aldiz, honi dagokion proposamen politiko konkreturik testuan zehar. Hala ere, amaieran intuitu daitekeen bakarra lantokitik kanpo ematen diren mugimenduak klase borrokan txertatzearen ideia da, kontuan izan gabe hauek ze interesi erantzuten dieten edo ze helburu dituzten. Gainera, honek ez du erreprodukzioak suposatzen duen antagonismoa gainditzen, hau da, talkan dauden bi helburuen aurrean bitartekaritzak baino ez dira proposatzen, “zibilizazio kuota handiagoak lortzeara begira”:

La importancia teórica de las luchas por fuera del lugar de trabajo, tales como las luchas por un aire menos contaminado, mejores escuelas, contra el cambio climático… […] esas otras necesidades sociales de la clase trabajadora que son esenciales para su reproducción social. Son también un esfuerzo de la clase trabajadora por demandar su porción de civilización […] son también lucha de clases.

Klase borroka ordea, klaseetan banaturik dagoen gizartearekin sortzen da, aurretik aipatu bezala langileak bere helburua den garapen pertsonala lortzeko forma bakarra soldatapeko lanean esplotatua izatea delako. Beraz, berak aipatzen duen ideiaren aurrean (klase borroka lantokitik haratago ere antolatzea) guk klase borroka klase gizartean existitzen den errealitatea dela azpimarratzen dugu eta beraz, borroka hori aurrera eraman eta gainditu ahal duen subjektua da antolatu beharrekoa: langile klasea. Zentzu horretan langileak bere bizi baldintzak hobetu nahi izatea klase borrokaren baitan kokatzen den arren, hori politikoki antolatzea da egin behar dena, langileriaren interesak muturreraino eramateko politikoki antolatzea.

Hitz gutxitan esan genezake lantzea merezi duen testua dela Bhattacharyak aurkeztu diguna. Alde batetik, ekonomia politikoaren kritikaren kategorien laburpen paregabea egiten du, beharrezkoa zaiguna ondoren proposatzen duen teoria ulertzerako garaian. Bestetik erreprodukzio sozialaren teoriaren helburua eta hainbat zertzelada azaltzen ditu, nahiz eta hainbat hutsune izan, marxismoa horren aldenduta dagoen garai hauetan hau oinarri bezala hartzen duelako.

Azpimarratzekoa da autoreak klase borrokari ematen dion garrantzia eta honek lantokitik haratago duen protagonismoa nabarmentzea inoiz baino beharrezkoago deritzogu. Hala ere, ezin ulertu genezake edozein mugimenduk aportazioa egiten dionik iraultza prozesuari, hauek ez badiete proletargoaren interesei erantzuten behintzat.

Gainera, akats nabaria izango litzateke honetaz hizketan ekoizpen esfera alde batera uztea, azken finean hori baita gainbalioaren eraketa eragotzi eta burgesiaren botere politikoa ahulduko duena, hau da, kapitala suntsitzea ahalbidetuko diguna. Eraso hau efektiboa izateko, ordea, ekoizpen eremutik haratago baldintzak sortzea beharrezkoa da: langile boterearen artikulazio politikoaren bidez. Kapitalaren ekoizpen zikloa zein lan indarraren erreprodukzio zirkuituek kapitalaren metaketaren prozesu globalari erantzuten badie, nola artikulatu kapital totalaren metabolismoa apurtuko duen hirugarren zirkuitu bat? Hau da, langilearen subjektibitate politikoaren ekoizpenaren zirkuitua?